آیا رسول خدا (ص) ، جنگ‌هاى جمل، صفین و نهروان را پیش بینى کرده بود؟

  ......در ادامه مطلب

 

رسول خدا صلى الله علیه وآله با علمى که خداوند به آن حضرت داده بود، از این جنگ‌ها خبر داده و اتقافات آن را پیش بینى کرده بود.

گاهى به امیرمؤمنان علیه السلام دستور مى‌دهد که با عائشه، طلحه، زبیر و معاویه بجنگند، گاهى به اصحاب خود دستور مى‌دهد که شما وظیفه دارید با ناکثین، قاسطین و مارقین بجنگید. گاهى در جمع همسران خود حاضر مى‌شود و براى آن‌ها از اتفاقات جمل و صفین سخن گفته و آن‌ها از حضور در این فتنه برحذر مى‌دارد.


این روایات، دلیل روشن و قاطع بر حقانیت امیرمؤمنان علیه السلام و بطلان دیگر مدعیان است.

جنگ امیرمؤمنان (ع) با ناکثین، قاسطین و مارقین به دستور رسول خدا (ص) بوده است:

طبق روایاتى که در منابع اهل سنت وارد شده، امیرمؤمنان على بن أبى‌طالب علیه السلام جنگ با عائشه، طلحه، زبیر و معاویه را وظیفه خود مى‌دانست و این وظیفه را پیامبر خدا صلى الله علیه وآله بر دوش آن حضرت نهاده بود. حتى امیرمؤمنان علیه السلام، نجنگیدن با آن‌ها را کفر مى‌دانست.

روایات صحیح السند فراوانى در این باره در کتاب‌هاى اهل سنت از طریق امیرمؤمنان علیه السلام، ابوایوب انصارى، عمار بن یاسر، عبد الله بن مسعود، خزیمة بن ثابت انصارى و ابو سعید خدرى، در این باره نقل شده است که ما تنها به صورت خلاصه به چند روایت اشاره مى‌کنیم.

اکثر این روایات از نظر سندى نیز اشکالى ندارد؛ چنانچه ابن عبد البر قرطبى در این باره مى‌نویسد:

ولهذه الأخبار طرق صحاح قد ذکرناها فِى موضعها.

وروى من حدیث على، ومن حدیث ابْن مَسْعُود، ومن حدیث أَبِى أَیُّوب الأَنْصَارِیّ: أَنَّهُ أمر بقتال الناکثین، والقاسطین، والمارقین.

وروى عَنْهُ، أَنَّهُ قَالَ: مَا وجدت إلا القتال أو الکفر بما أنزل الله، یَعْنِی: والله أعلم قوله تعالى: «وَجَاهِدُوا فِى اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ».

و براى این احادیث طرق وسندهاى صحیح است که ما در جاى خود آن را آوردیم واز حدیث على (علیه السلام)و از حدیث ابن مسعود واز حدیث أبوأیوب الأنصارى، روایت شده است که آن حضرت مأمور شده است به جنگ نمودن با ناکثین وقاسطین ومارقین.

و از آن حضرت نقل شده است که فرمود: من بین جنگ با آن‌ها و کفر به آن چه که خداوند نازل کرده، مخیر بودم. منظور آن حضرت این آیه قرآن بود که «در راه خداوند آن گونه که شایسته است، جهاد کنید».

إبن عبد البر، یوسف بن عبد الله بن محمد بن عبد البر النمری (متوفای463هـ)، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، ج3، ص 1117، تحقیق علی محمد البجاوی، ناشر: دار الجیل - بیروت، الطبعة: الأولى، 1412هـ.

دسته اول: روایاتی که از شخص امیر المؤمنین علیه السلام نقل شده است:

این روایت با چندین سند و در ده‌ها کتاب از کتاب‌هاى اهل سنت نقل شده است که ما به نقل چند روایت اکتفا خواهیم کرد.

بزار در مسند خود مى‌نویسد:

حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ یَعْقُوبَ، قَالَ: ثنا الرَّبِیعُ بْنُ سَعْدٍ، قَالَ: ثنا سَعِیدُ بْنُ عُبَیْدٍ، عَنْ عَلِى بْنِ رَبِیعَةَ، عَنْ عَلِى، قَالَ: " عَهِدَ إِلَى رَسُولُ اللَّهِ (ص) فِى قِتَالِ النَّاکِثِینَ، وَالْقَاسِطِینَ، وَالْمَارِقِینَ ".

على (علیه السلام) فرمود: رسول خدا، از من براى جنگ با ناکثین و قاسطین و مارقین پیمان گرفت.

البزار، أبو بکر أحمد بن عمرو بن عبد الخالق (متوفای292 هـ)، البحر الزخار (مسند البزار)، ج3، ص26ـ 27، ح774، تحقیق: د. محفوظ الرحمن زین الله، ناشر: مؤسسة علوم القرآن، مکتبة العلوم والحکم - بیروت، المدینة الطبعة: الأولى، 1409 هـ.

طبرانى در المعجم الأوسط مى‌نویسد:

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ أَبِى حُصَیْنٍ، قَالَ: نا جَعْفَرُ بْنُ مَرْوَانَ السَّمُرِى، قَالَ: نا حَفْصُ بْنُ رَاشِدٍ، عَنْ یَحْیَى بْنِ سَلَمَةَ بْنِ کُهَیْلٍ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ أَبِى صَادِقٍ، عَنْ رَبِیعَةَ بْنِ نَاجِدٍ، قَالَ: سَمِعْتُ عَلِیًّا، یَقُولُ: " أُمِرْتُ بِقِتَالِ النَّاکِثِینَ، وَالْقَاسِطِینَ، وَالْمَارِقِینَ "

الطبرانی، ابوالقاسم سلیمان بن أحمد بن أیوب (متوفاى360هـ)، المعجم الأوسط، ج 8، ص213، ح8433، تحقیق: طارق بن عوض الله بن محمد،‏عبد المحسن بن إبراهیم الحسینی، ناشر: دار الحرمین - القاهرة – 1415هـ.

هیثمى بعد از نقل این روایت مى‌گوید:

رواه البزار والطبرانى فى الأوسط وأحد إسنادى البزار رجاله رجال الصحیح غیر الربیع بن سعید ووثقه ابن حبان.

این روایت را بزار و طبرانى نقل کرده اند که رجال سند بکى از نقلهاى بزار، راویان صحیح بخارى هستند غیر از ربیع بن سعید که ابن حبان او را نیز توثیق کرده است.

الهیثمی، أبو الحسن علی بن أبی بکر (متوفای 807 هـ)، مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، ج7، ص 238، ناشر: دار الریان للتراث/‏ دار الکتاب العربی - القاهرة، بیروت – 1407هـ.

خطیب بغدادى در تاریخ بغداد آورده است:

أَخْبَرَنِى الأَزْهَرِى، قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُظَفَّرِ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ: وَجَدْتُ فِى کِتَابِ جَدِّى مُحَمَّدِ بْنِ ثَابِتٍ: حَدَّثَنَا أَشْعَثُ بْنُ الْحَسَنِ السُّلَمِى، عَنْ جَعْفَرٍ الأَحْمَرِ، عَنْ یُونُسَ بْنِ أَرْقَمَ، عَنْ أَبَانَ، عَنْ خُلَیْدٍ الْعَصْرِى، قَالَ: سَمِعْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیًّا یَقُولُ یَوْمَ النَّهْرَوَانِ: أَمَرَنِى رَسُولُ اللَّهِ (ص) " بِقِتَالِ النَّاکِثِینَ، وَالْمَارِقِینَ، وَالْقَاسِطِینَ "

خلید عصرى گفت که شنیدم از امیر المؤمنین على علیه السلام که در روز نهروان مى‌فرمود: رسول خدا به من دستور داد تا با ناکثین و قاسطین و مارقین بجنگم.

البغدادی، أحمد بن علی ابوبکر الخطیب (متوفای463هـ)، تاریخ بغداد، ج8، ص 340، ناشر: دار الکتب العلمیة – بیروت.

مقدسى در البدأ والتاریخ مى‌نویسد:

فقال على علیه السلام دعوهم حتى یأخذوا مالا ویسفکوا دما وکان یقول أمرنى رسول الله صلى الله علیه وسلم بقتال الناکثین والقاسطین والمارقین فالناکثون أصحاب الجمل والقاسطون أصحاب صفین والمارقون الخوارج.

امیر المؤمنین على علیه السلام مى‌فرمود: تا زمانى که مالى را ندزدیده‌اند و خونى را نریخته‌اند آنان را رها کنید ! رسول خدا به من دستور داد تا با ناکثین و قاسطین و مارقین بجنگم. ناکثان کسانى هستند که جنگ جمل را به راه انداختند و قاسطین کسانى هستند که در صفین جنگیدند و مارقین خوارج هستند.

المقدسی، مطهر بن طاهر (متوفای507 هـ)، البدء والتاریخ، ج5، ص 224، ناشر: مکتبة الثقافة الدینیةـ بورسعید.

ابن المقرى، همین روایت را با سند دیگر نقل کرده است:

حَدَّثَنَا هُذَیْلٌ، ثنا أَحْمَدُ، حَدَّثَنَا أَحْوَصُ، حَدَّثَنَا یَحْیَى بْنُ سَلَمَةَ بْنِ کُهَیْلٍ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ أَبِى صَادِقٍ، عَنْ رَبِیعَةَ بْنِ نَاجِدٍ، عَنْ عَلِى قَالَ: " أُمِرْتُ بِقِتَالِ النَّاکِثِینَ، وَالْقَاسِطِینَ، وَالْمَارِقِینَ "

أبو بکر بن المقرئ (متوفاى381هـ)، معجم ابن المقرئ، ج1، ص405، تحقیق: محمد صلاح الفلاح، ناشر: الجامعة الإسلامیة (دکتوراة) / مکتبة الرشد ـ المدینة المنورة، الطبعة: الأولى.

ابن عقده نیز همین روایت را از علقمة بن قیس از امیرمؤمنان علیه السلام نقل کرده است:

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ، ثنا إِبْرَاهِیمُ بْنُ الْوَلِیدِ بْنِ حَمَّادٍ، أَخْبَرَنَا أَبِى، أَخْبَرَنَا یَحْیَى بْنُ حُزَابَةَ أَبُو زِیَادٍ الْفُقَیْمِى، وَحَدَّثَنِى الْحَسَنُ بْنُ عَمْرٍو، وَنَافِعُ بْنُ عَمْرٍو الْفُقَیْمِى بن عبد الله، قثنا فُضَیْلُ بْنُ عَمْرٍو، قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى إِبْرَاهِیمَ فِى مَرَضِهِ الَّذِى مَاتَ فِیهِ، فَقَالَ: إِنِّى مُحَدِّثُکُمْ حَدِیثًا، فَإِنْ عِشْتُ فَاکْتُمُوهُ عَلَى، وَإِنْ مِتُّ فَحَدِّثُونَهُ، سَمِعْتُ عَلْقَمَةَ بْنَ قَیْسٍ، یَقُولُ: سَمِعْتُ عَلِیًّا، یَقُولُ: «أَمَرَنِى رَسُولُ اللَّهِ (ص) بِقِتَالِ النَّاکِثِینَ وَالْقَاسِطِینَ وَالْمَارِقِینَ».

فضیل بن عمرو گوید: زمانى که ابراهیم در حال احتضار بود بر او وارد شدم، پس گفت: من حدیثى را براى شما نقل مى‌کنم که اگر زنده ماندم آن را کتمان کنید و اگر از دنیا رفتم، آن را نقل کنید؛ از علقمة بن قیس شنیدم که مى‌گفت: از على (علیه السلام) شنیدم که مى‌گفت: رسول خدا (ص) به من دستور داد تا با ناکثین، قاسطین و مارقین بجنگم.

الکوفی، ابو العباس أحمد بن محمد بن سعید بن عقدة (متوفاى332هـ)، جزء من حدیث ابی العباس بن عقدة، ص20، تحقیق: قسم المخطوطات بشرکة أفق للبرمجیات، ناشر: شرکة أفق للبرمجیات ـ مصر، الطبعة: الأولى، 2004هـ

خطیب بغدادى در موضح الأوهام، ابن عساکر در تاریخ مدینه دمشق و ابن کثیر در البدایة والنهایة مى‌نویسند:

أَخْبَرَنَا الْحَسَنُ بْنُ أَبِى بَکْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِسْحَاقَ الْبَغَوِى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَیْدِ بْنِ أَبِى هَارُونَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِیمُ بْنُ هَرَاسَةَ، عَنْ شَرِیکٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِى سَعِیدٍ عُقَیْصَا، قَالَ: سَمِعْتُ عَلِیًّا، یَقُولُ: " أُمِرْتُ بِقِتَالِ ثَلاثَةٍ: النَّاکِثِینَ، وَالْقَاسِطِینَ، وَالْمَارِقِینَ، قَالَ: فَالنَّاکِثِینَ الَّذِینَ فَرَغْنَا مِنْهُمْ، وَالْقَاسِطِینَ الَّذِینَ نَسِیرُ إِلَیْهِمْ، وَالْمَارِقِینَ لَمْ نَرَهُمْ بَعْدُ "، قَالَ: وَکَانُوا أَهْلَ النَّهْرِ.

البغدادی، ابوبکر أحمد بن علی بن ثابت الخطیب (متوفاى463هـ)، موضح أوهام الجمع والتفریق، ج 1، ص393، تحقیق : د. عبد المعطی أمین قلعجی، ناشر : دار المعرفة - بیروت، الطبعة : الأولى 1407هـ ؛

ابن عساکر الدمشقی الشافعی، أبی القاسم علی بن الحسن إبن هبة الله بن عبد الله (متوفاى571هـ)، تاریخ مدینة دمشق وذکر فضلها وتسمیة من حلها من الأماثل، ج 42، ص469، تحقیق: محب الدین أبی سعید عمر بن غرامة العمری، ناشر: دار الفکر - بیروت – 1995؛

ابن کثیر الدمشقی، ابوالفداء إسماعیل بن عمر القرشی (متوفاى774هـ)، البدایة والنهایة، ج 7، ص306، ناشر: مکتبة المعارف – بیروت.

بلاذرى در الأنساب الأشراف مى‌نویسد:

حَدَّثَنِى أَبُو بَکْرٍ الأَعْیَنُ، وَغَیْرُهُ، قَالُوا: حَدَّثَنَا أَبُو نُعَیْمٍ الْفَضْلُ بْنُ دُکَیْنٍ، حَدَّثَنَا فِطْرُ بْنُ خَلِیفَةَ، عَنْ حَکَمِ بْنِ جُبَیْرٍ، قَالَ: سَمِعْتُ إِبْرَاهِیمَ، یَقُولُ: سَمِعْتُ عَلْقَمَةَ، قَالَ: سَمِعْتُ عَلِیًّا، یَقُولُ: " أُمِرْتُ بِقِتَالِ النَّاکِثِینَ وَالْقَاسِطِینَ وَالْمَارِقِینَ "، وَحُدِّثْتُ أَنَّ أَبَا نُعَیْمٍ، قَالَ لَنَا: النَّاکِثُونَ أَهْلُ الْجَمَلِ، وَالْقَاسِطُونَ أَصْحَابُ صِفِّینَ، وَالْمَارِقُونَ أَصْحَابُ النَّهْر

البلاذری، أحمد بن یحیی بن جابر (متوفاى279هـ)، أنساب الأشراف، ج 1، ص286، طبق برنامه الجامع الکبیر.

دسته دوم: روایاتی که از عمار بن یاسر رحمةالله علیه نقل شده است:

أبو یعلى در مسند خود مى‌نویسد:

حَدَّثَنَا الصَّلْتُ بْنُ مَسْعُودٍ الْجَحْدَرِى، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَیْمَانَ، حَدَّثَنَا الْخَلِیلُ بْنُ مُرَّةَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سُلَیْمَانَ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ: سَمِعْتُ عَمَّارَ بْنَ یَاسِرٍ، یَقُولُ: «أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاکِثِینَ، وَالْقَاسِطِینَ، وَالْمَارِقِینَ».

عمار یاسر گفته است: به من دستور داده شد تا با ناکثین، قاسطین و مارقین بجنگم.

أبو یعلى الموصلی التمیمی، أحمد بن علی بن المثنى (متوفای307 هـ)، مسند أبی یعلى، ج3، ص 194، ح1623، تحقیق: حسین سلیم أسد، ناشر: دار المأمون للتراث - دمشق، الطبعة: الأولى، 1404 هـ – 1984م.

دولابى در الکنى والأسماء همین مطلب را از عمار یاسر نقل مى‌کند:

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِى بْنِ عَفَّانَ قَالَ: ثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَطِیَّةَ قَالَ: ثَنَا أَبُو الأَرْقَمِ، عَنْ أَبِى الْجَارُودِ، عَنْ أَبِى الرَّبِیعِ الْکِنْدِى، عَنْ هِنْدَ بْنِ عَمْرٍو قَالَ: سَمِعْتُ عَمَّارًا، یَقُولُ: " أَمَرَنِى رَسُولُ اللَّهِ (ص) أَنْ أُقَاتِلَ مَعَ عَلِى النَّاکِثِینَ وَالْقَاسِطِینَ وَالْمَارِقِینَ "

از عمار شنیدم که رسول خدا به من دستور داد تا در کنار على با ناکثین و قاسطین و مارقین بجنگم.

الدولابی، الإمام الحافظ أبو بشر محمد بن أحمد بن حماد (متوفای310هـ)، الکنى والأسماء، ج1، ص 360، ح641، تحقیق: أبو قتیبة نظر محمد الفاریابی، ناشر: دار ابن حزم - بیروت/ لبنان، الطبعة: الأولى، 1421 هـ ـ 2000م.

دسته سوم: روایاتی که از عبد الله بن مسعود نقل شده است:

شاشى در مسند خود مى‌نویسد:

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ زُهَیْرِ بْنِ حَرْبٍ، نا عَبْدُ السَّلامِ بْنُ صَالِحٍ أَبُو الصَّلْتِ، نا عَائِذُ بْنُ حَبِیبٍ، نا بَکْرُ بْنُ رَبِیعَةَ، وَکَانَ ثِقَةً، نا یَزِیدُ بْنُ قَیْسٍ، عَنْ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ: أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَعَلَى آلِهِ وَسَلَّمَ عَلِیًّا «أَنْ یُقَاتِلَ النَّاکِثِینَ وَالْقَاسِطِینَ وَالْمَارِقِینَ».

عبد الله بن مسعود مى‌گوید: رسول خدا به على دستور داد تا با ناکثین و قاسطین و مارقین بجنگد.

الشاشی، أبو سعید الهیثم بن کلیب (متوفای335هـ)، مسند الشاشی، ج1، ص 342، ح322، تحقیق: د. محفوظ الرحمن زین الله، ناشر: مکتبة العلوم والحکم - المدینة المنورة، الطبعة: الأولى، 1410هـ.

طبرانى همین مطلب را از عبد الله بن مسعود نقل مى‌کند:

حدثنا محمد بن هِشَامٍ الْمُسْتَمْلِى ثنا عبد الرحمن بن صَالِحٍ ثنا عَائِذُ بن حَبِیبٍ ثنا بُکَیْرُ بن رَبِیعَةَ ثنا یَزِیدُ بن قَیْسٍ عن إبراهیم عن عَلْقَمَةَ عن عبد اللَّهِ قال أَمَرَ رسول اللَّهِ صلى اللَّهُ علیه وسلم بِقِتَالِ النَّاکِثِینَ وَالْقَاسِطِینَ وَالْمَارِقِینَ.

عبد الله بن مسعود مى‌گوید: رسول خدا به على دستور داد تا با ناکثین و قاسطین و مارقین بجنگد.

الطبرانی، سلیمان بن أحمد بن أیوب أبو القاسم (متوفای360هـ)، المعجم الکبیر، ج10، ص 91، ح10054، تحقیق: حمدی بن عبدالمجید السلفی، ناشر: مکتبة الزهراء - الموصل، الطبعة: الثانیة، 1404هـ – 1983م.

حَدَّثَنَا هَیْثَمُ، نَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَیْدٍ الْمُحَارِبِى، ثَنَا الْوَلِیدُ، عَنْ أَبِى عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحَارِثِى، عَنْ مُسْلِمٍ الْمُلائِى، عَنْ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ: " أُمِرَ عَلَى بِقِتَالِ النَّاکِثِینَ، وَالْقَاسِطِینَ، وَالْمَارِقِینَ "،

الطبرانی، ابوالقاسم سلیمان بن أحمد بن أیوب (متوفاى360هـ)، المعجم الأوسط، ج 9، ص165، تحقیق: طارق بن عوض الله بن محمد،‏عبد المحسن بن إبراهیم الحسینی، ناشر: دار الحرمین - القاهرة – 1415هـ.

الطبرانی، ابوالقاسم سلیمان بن أحمد بن أیوب (متوفاى360هـ)، المعجم الکبیر، ج 10، ص91، ح10054، تحقیق: حمدی بن عبدالمجید السلفی، ناشر: مکتبة الزهراء - الموصل، الطبعة: الثانیة، 1404هـ – 1983م.

دسته چهارم: روایاتی که از ابو ایوب انصاری نقل شده است:

حاکم نیشابورى همین مطلب را از ابو ایوب انصارى نقل مى‌کند:

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِیدٍ أَحْمَدُ بْنُ یَعْقُوبَ الثَّقَفِى، ثنا الْحَسَنُ بْنُ عَلِى بْنِ شَبِیبٍ الْمَعْمَرِى، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَیْدٍ، ثنا سَلَمَةُ بْنُ الْفَضْلِ، حَدَّثَنِى أَبُو زَیْدٍ الأَحْوَلُ، عَنْ عِقَابِ بْنِ ثَعْلَبَةَ، حَدَّثَنِى أَبُو أَیُّوبَ الأَنْصَارِى فِى خِلافَةِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَضِى اللَّهُ عَنْهُ، قَالَ: " أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ عَلِى بْنَ أَبِى طَالِبٍ بِقِتَالِ النَّاکِثِینَ، وَالْقَاسِطِینَ، وَالْمَارِقِینَ "

ابو ایوب انصارى در دوران خلافت عمر نقل کرد که: رسول خدا به على دستور داد تا با ناکثین و قاسطین و مارقین بجنگد.

النیسابوری، محمد بن عبدالله أبو عبدالله الحاکم (متوفای405 هـ)، المستدرک على الصحیحین، ج3، ص 150، ح4674، تحقیق: مصطفى عبد القادر عطا، ناشر: دار الکتب العلمیة - بیروت، الطبعة: الأولى، 1411هـ - 1990م.

طبرانى در المعجم الکبیر مى‌نویسد:

حَدَّثَنَا الْحُسَیْنُ بْنُ إِسْحَاقَ التُّسْتَرِى، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْجَرْجَرَائِى، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ کَثِیرٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ حَصِیرَةَ، عَنْ أَبِى صَادِقٍ، عَنْ مِحْنَفِ بْنِ سُلَیْمٍ، قَالَ: أَتَیْنَا أَبَا أَیُّوبَ الأَنْصَارِى وَهُوَ یَعْلِفُ خَیْلا لَهُ بِصَنْعَاءَ، فَقُلْنَا عِنْدَهُ، فَقُلْتُ لَهُ: أَبَا أَیُّوبَ قَاتَلْتُ الْمُشْرِکِینَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ (ص) ثُمَّ جِئْتَ تُقَاتِلُ الْمُسْلِمِینَ، قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (ص) " أَمَرَنِى بِقِتَالِ ثَلاثَةٍ النَّاکِثِینَ، وَالْقَاسِطِینَ، وَالْمَارِقِینَ "، فَقَدْ قَاتَلْتُ النَّاکِثِینَ، وَقَاتَلْتُ الْقَاسِطِینَ، وَأَنَا مُقَاتِلٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ الْمَارِقِینَ بِالشُّعُفَاتِ بِالطُّرُقَاتِ بِالنَّهْرَاواتِ، وَمَا أَدْرِى مَا هُمْ.

در صنعاء یمن به دیدار ابو ایوب انصارى رفتیم و این در حالى بود که اسبان خود را علف مى‏داد. به او گفتیم: اى ابا ایّوب! همراه رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله به نبرد با مشرکان پرداختى، (چطور شده) اینکه با مسلمانان مى‏جنگى؟! ابو ایوب در پاسخ گفت: رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله به من دستور داده با سه گروه: ناکثان و قاسطان و مارقان، نبرد کنم. بنا به فرمان آن حضرت با ناکثان و قاسطان نبرد کردم و از خدا مى‏خواهم با مارقان که در زیر نخلستان‌ها و نهرها به سر مى‏برند، نبرد کنم و اکنون نمى‏دانم آنان در کجا هستند.

الطبرانی، ابوالقاسم سلیمان بن أحمد بن أیوب (متوفاى360هـ)، المعجم الکبیر، ج 4، ص172، ح4049، تحقیق: حمدی بن عبدالمجید السلفی، ناشر: مکتبة الزهراء - الموصل، الطبعة: الثانیة، 1404هـ – 1983م.

خطیب بغدادى در تاریخ بغداد، ابن عساکر در تاریخ مدینه دمشق، کمال الدین أبى جراده در بغیة الطلب و ابن کثیر در البدایة والنهایة همین روایت را با تفصیل و ذکر جزئیات نقل کرده‌اند:

أَخْبَرَنِى الْحَسَنُ بْنُ عَلِى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُقْرِئُ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ یُوسُفَ، قَالَ: أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ الْمَطِیرِى، قَالَ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْمُؤَدِّبُ، بِسُرَّ مَنْ رَأَى، قَالَ: حَدَّثَنَا الْمُعَلَّى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، بِبَغْدَادَ، قَالَ: حَدَّثَنَا شَرِیکٌ، عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ مِهْرَانَ الأَعْمَشُ، قَالَ: حَدَّثَنَا إِبْرَاهِیمُ، عَنْ عَلْقَمَةَ، وَالأَسْوَدِ، قَالا: أَتَیْنَا أَبَا أَیُّوبَ الأَنْصَارِى عِنْدَ مُنْصَرَفِهِ مِنْ صِفِّینَ، فَقُلْنَا لَهُ: یَا أَبَا أَیُّوبَ، إِنَّ اللَّهَ أَکْرَمَکَ بِنُزُولِ مُحَمَّدٍ (ص) وَبِمَجِیءِ نَاقَتِهِ تَفَضُّلا مِنَ اللَّهِ وَإِکْرَامًا لَکَ، حَتَّى أَنَاخَتْ بِبَابِکَ دُونَ النَّاسِ، ثُمَّ جِئْتَ بِسَیْفِکَ عَلَى عَاتِقِکَ تَضْرِبُ بِهِ أَهْلَ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ؟ فَقَالَ: یَا هَذَا، إِنَّ الرَّائِدَ لا یَکْذِبُ أَهْلَهُ، وَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (ص) أَمَرَنَا بِقِتَالِ ثَلاثَةٍ مَعَ عَلِیٍّ: بِقِتَالِ النَّاکِثِینَ، وَالْقَاسِطِینَ، وَالْمَارِقِینَ، فَأَمَّا النَّاکِثُونَ: فَقَدْ قَاتَلْنَاهُمْ أَهْلَ الْجَمَلِ طَلْحَةَ وَالزُّبَیْرَ، وَأَمَّا الْقَاسِطُونَ: فَهَذَا مُنْصَرَفُنَا مِنْ عِنْدِهِمْ، یَعْنِی: مُعَاوِیَةَ وَعَمْرًا، وَأَمَّا الْمَارِقُونَ: فَهُمْ أَهْلُ الطَّرْفَاوَاتِ، وَأَهْلُ السُّعَیْفَاتِ، وَأَهْلُ النُّخَیْلاتِ، وَأَهْلُ النَّهْرَوَانَاتِ، وَاللَّهُ مَا أَدْرِى أَیْنَ هُمْ، وَلَکِنْ لا بُدَّ مِنْ قِتَالِهِمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

از علقمه و اسود نقل شده است : هنگامى که ابو ایوب از صفّین بازمى‏گشت، به دیدارش شتافتم و گفتم: اى ابا ایّوب! خداى تعالى تو را گرامى داشت که محمد صلّى اللّه علیه و آله به خانه‏ات قدم نهاد و ناقه‏اش کنار خانه تو به زمین نشست و این همه به سبب موقعیت ویژه تو بود و دیگران از این منزلت بى‏نصیب ماندند.

حالا چه شده است که شمشیرت روى شانه خود گذاشته‌اى و با گویندگان «لا اله إلا الله» مى‌جنگی؟ (از تو چنین توقعى نبود).

ابو ایوب در پاسخ به این ضرب المثل متمسّک شد که: «انّ الرائد لا یکذب اهله»؛ راهنماى کاروان به اهل آن دروغ نمى‏گوید. همانا پیغمبر اکرم صلّى اللّه علیه و آله به ما دستور داد، با سه دسته از مردم که با على علیه السّلام جنگ مى‏کنند، نبرد کنید: با «ناکثان»، «قاسطان»، «مارقان». با ناکثان که پیروان طلحه و زبیر بودند و آتش جنگ جمل را دامن مى‏زدند، نبرد کردیم؛ و با قاسطان هم که پیروان معاویه و عمرو عاص اند، نبرد کردیم؛ و اکنون از مبارزه با آنان برگشتیم؛ و با مارقان که در راهها در انتظار ما هستند و در نخلستانها و در کنار نهرها جاى گرفته‏اند، نبرد خواهیم کرد.

البغدادی، ابوبکر أحمد بن علی بن ثابت الخطیب (متوفاى463هـ)، تاریخ بغداد، ج 13، ص186، ناشر: دار الکتب العلمیة – بیروت؛

ابن عساکر الدمشقی الشافعی، أبی القاسم علی بن الحسن إبن هبة الله بن عبد الله (متوفاى571هـ)، تاریخ مدینة دمشق وذکر فضلها وتسمیة من حلها من الأماثل، ج 42، ص472، تحقیق: محب الدین أبی سعید عمر بن غرامة العمری، ناشر: دار الفکر - بیروت – 1995؛

کمال الدین عمر بن أحمد بن أبی جرادة (متوفاى660هـ)، بغیة الطلب فی تاریخ حلب، ج 1، ص292، تحقیق : د. سهیل زکار، ناشر : دار الفکر ـ بیروت؛

ابن کثیر الدمشقی، ابوالفداء إسماعیل بن عمر القرشی (متوفاى774هـ)، البدایة والنهایة، ج 7، ص307، ناشر: مکتبة المعارف – بیروت.

دسته پنجم: روایاتی که از خزیمة ذوالشهادین نقل شده است:

خزیمه ذو الشهادتین، یکى از کسانى است در جنگ صفین حضور داشته و در این جنگ به شهادت رسیده است.

خطیب بغدادى روایتى را از زبان او نقل مى‌کند که او در این جنگ به دستور رسول خدا صلى الله علیه وآله شرکت کرده است:

أَخْبَرَنِى الْحَسَنُ بْنُ عَلِى الْجَوْهَرِى، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُظَفَّرِ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ الْوَاسِطِى، حَدَّثَنَا أَبُو سَعِیدٍ عَبْدُ الرَّحَمْنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَنْصُورٍ الْحَارِثِى، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ حَمَّادٍ الْقَنَّادُ، حَدَّثَنَا أَسْبَاطُ بْنُ نَصْرٍ، عَنِ السُّدِّى، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِى لَیْلَى، قَالَ: کُنْتُ بِصِفِّینَ، فَرَأَیْتُ رَجُلا رَاکِبًا مُلْتَثِمًا، قَدْ أَخْرَجَ لِحْیَتَهُ مِنْ تَحْتِ عِمَامَتِهِ، فَرَأَیْتُهُ یُقَاتِلُ النَّاسَ قِتَالا شَدِیدًا یَمِینًا، وَشِمَالا، فَقُلْتُ: یَا شَیْخُ، تُقَاتِلُ النَّاسَ یَمِینًا، وَشِمَالا؟ فَحَسَرَ عَنْ عِمَامَتِهِ، ثُمّ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ (ص) یَقُولُ: " قَاتِلْ مَعَ عَلِى، وَقَاتِلْ ". وَأَنَا خُزَیْمَةُ بْنُ ثَابِتٍ الأَنْصَارِى ".

از عبد الرحمن بن أبى لیلى نقل شده است که من در صفین بودم، مردى را سواره دیدم که صورت خود را با عمامه‌اش پوشانده بود؛ اما ریشش از زیر عمامه بیرون آمده بود، دیدم که او جنگ نمایان و شدید مى‌کند، از چپ و راست به دشمن حمله مى‌کند؛ پس گفتم: اى شیخ ! چپ و راست بر دشمن حمله مى‌کنی؟ عمامه‌اش را کنار زد و سپس گفت: از رسول خدا صلى الله علیه وآله شنیدم که مى‌گفت: در رکاب على بجنگ و بجنگ، من خزیمة بن ثابت انصارى هستم.

سپس خطیب بغدادى مى‌نویسد:

قَالَ الْخَطِیبُ: وَلَیْسَ فِى الصَّحَابَةِ مَنِ اسْمُهُ خُزَیْمَةُ وَاسْمُ أَبِیهِ ثَابِتٌ سِوَى ذِى الشَّهَادَتَیْنِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

در بین صحابه کسى که اسم او خزیمه و اسم پدرش ثابت باشد، غیر از ذوالشهادتین نیست.

البغدادی، ابوبکر أحمد بن علی بن ثابت الخطیب (متوفاى463هـ)، موضح أوهام الجمع والتفریق، ج 1، ص265، تحقیق : د. عبد المعطی أمین قلعجی، ناشر : دار المعرفة - بیروت، الطبعة : الأولى 1407هـ.

دسته ششم: روایاتی که از ابو سعید خدری نقل شده است:

ابن عساکر در تاریخ مدینه دمشق، ابن اثیر در اسد الغابه و ابن کثیر در البدایة والنهایه، همین روایت را از ابوسعید خدرى نقل کرده است:

أَنْبَأَنَا أَرْسلانُ بْنُ بعانَ الصُّوفِى، حَدَّثَنَا أَبُو الْفَضْلِ أَحْمَدُ بْنُ طَاهِرِ بْنِ سَعِیدِ بْنِ أَبِى سَعِیدٍ الْمِیهَنِى، أَنْبَأَنَا أَبُو بَکْرٍ أَحْمَدُ بْنُ خَلَفٍ الشِّیرَازِى، أَنْبَأَنَا الْحَاکِمُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْحَافِظُ، أَنْبَأَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِى بْنِ دُحَیْمٍ الشَّیْبَانِى، حَدَّثَنَا الْحُسَیْنُ بْنُ الْحَکَمِ الْحِیرِى، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِیلُ بْنُ أَبَانٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ الأَزْدِى، عَنْ أَبِى هَارُونَ الْعَبْدِى، عَنْ أَبِى سَعِیدٍ الْخُدْرِى، قَالَ: أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ (ص) بِقِتَالِ النَّاکِثِینَ وَالْقَاسِطِینَ وَالْمَارِقِینَ، فَقُلْنَا: یَا رَسُولَ اللَّهِ (ص) أَمَرْتَنَا بِقِتَالِ هَؤُلاءِ فَمَعْ مَنْ؟ فَقَالَ: " مَعَ عَلِى بْنِ أَبِى طَالِبٍ، مَعَهُ یُقْتَلُ عَمَّارُ بْنُ یَاسِرٍ ".

از ابوسعید خدرى نقل شده است که رسول خدا به ما دستور داد تا با ناکثین، قاسطین و مارقین بجنگیم، سؤال کردیم: اى رسول خدا ! به ما دستور دادى که با این‌ها بجنگیم، در رکاب چه کسى باشیم ؟ فرمود: در رکاب على بن أبى‌طالب باشید، عمار نیز در رکاب او خواهد بود.

ابن عساکر الدمشقی الشافعی، أبی القاسم علی بن الحسن إبن هبة الله بن عبد الله (متوفاى571هـ)، تاریخ مدینة دمشق وذکر فضلها وتسمیة من حلها من الأماثل، ج 42، ص471، تحقیق: محب الدین أبی سعید عمر بن غرامة العمری، ناشر: دار الفکر - بیروت - 1995.

ابن أثیر الجزری، عز الدین بن الأثیر أبی الحسن علی بن محمد (متوفاى630هـ)، أسد الغابة فی معرفة الصحابة، ج 4، ص124، تحقیق عادل أحمد الرفاعی، ناشر: دار إحیاء التراث العربی - بیروت / لبنان، الطبعة: الأولى، 1417 هـ - 1996 م؛

ابن کثیر الدمشقی، ابوالفداء إسماعیل بن عمر القرشی (متوفاى774هـ)، البدایة والنهایة، ج 7، ص306، ناشر: مکتبة المعارف – بیروت.

در نتیجه این روایت با سند‌هاى معتبر و از چندین طریق که حتى مى‌توان ادعاى تواتر کرد. به هر حال این روایات ثابت مى‌کند که این جنگ از طرف امیرمؤمنان علیه السلام و یاران او به دستور رسول خدا صلى الله علیه وآله بوده است.

بنابراین وضعیت کسانى که رسول خدا صلى الله علیه به یاران خود دستور مى‌دهد که با آن‌ها بجنگید به راحتى روشن مى‌شود.

برحذر داشتن، عائشه از جنگ با امیرمؤمنان (ع):

روایات صحیح السندى در منابع اهل سنت یافت مى‌شود که رسول خدا در جمع همسران خود جنگ جمل را پیش بینى کرد وآن‌ها را از حضور در جنگ جمل برحذر داشت. به ویژه خطاب به عائشه گفت که اى حمیرا ! مبادا که تو آن شخص باشى.

اما با این حال، عائشه این سفارش پیام‌آور خدا را پشت گوش انداخت و براى آن ارزشى قائل نشد و بر خلاف دستور آن حضرت با خلیفه شرعى رسول الله جنگید.

احمد بن حنبل در مسند خود مى‌نویسد:

ثنا یحیى عن إِسْمَاعِیلَ ثنا قَیْسٌ قال لَمَّا أَقْبَلَتْ عَائِشَةُ بَلَغَتْ مِیَاهَ بنى عَامِرٍ لَیْلاً نَبَحَتِ الْکِلاَبُ قالت أى مَاءٍ هذا قالوا مَاءُ الْحَوْأَبِ قالت ما أظننى الا أنى رَاجِعَةٌ فقال بَعْضُ من کان مَعَهَا بَلْ تَقْدَمِینَ فَیَرَاکِ الْمُسْلِمُونَ فَیُصْلِحُ الله عز وجل بَیْنِهِمْ قالت ان رَسُولَ اللَّهِ صلى الله علیه وسلم قال لها ذَاتَ یَوْمٍ کَیْفَ بأحداکن تَنْبَحُ علیها کِلاَبُ الْحَوْأَبِ.

هنگامى که عایشه به آب‌هاى بنى عامر رسید، سگان حوأب پارس کردند، عائشه گفت: این چه آبى است؟ گفتند: آب حوأب. گفت: چاره‏اى نیست جز اینکه از این سفر صرف نظر کنم. برخى از کسانى که همراه او بودند گفتند: تو باید با ما بیایى و بین مسلمانان صلح ایجاد کنى. گفت: رسول خدا روزى به من گفت:

کدامیک از شماست که سگان حوأب بر او پارس مى‏کنند؟

الشیبانی، ابوعبد الله أحمد بن حنبل (متوفاى241هـ)، مسند أحمد بن حنبل، ج 6، ص52، ح24299، ناشر: مؤسسة قرطبة – مصر.

همین روایت را ابن أبى شیبه کوفى در کتاب المصنف، اسحاق بن راهویه در مسند خود، حاکم نیشابورى در المستدرک، بیهقى در دلائل النبوة، ابو یعلى موصلى در مسند خود، ابن حبان در صحیح خود و ده‌ها نفر از دیگر علماى اهل سنت نقل کرده‌اند:

إبن أبی شیبة الکوفی، ابوبکر عبد الله بن محمد (متوفاى235 هـ)، الکتاب المصنف فی الأحادیث والآثار، ج 7، ص536، ح37771، تحقیق: کمال یوسف الحوت، ناشر: مکتبة الرشد - الریاض، الطبعة: الأولى، 1409هـ ؛

الحنظلی، إسحاق بن إبراهیم بن مخلد بن راهویه (متوفاى 238هـ)، مسند إسحاق بن راهویه، ج 3، ص891، ح1569، تحقیق: د. عبد الغفور بن عبد الحق البلوشی، ناشر: مکتبة الإیمان - المدینة المنورة، الطبعة: الأولى، 1412هـ – 1991م؛

الحاکم النیسابوری، ابو عبدالله محمد بن عبدالله (متوفاى 405 هـ)، المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص129، ح4613، تحقیق: مصطفی عبد القادر عطا، ناشر: دار الکتب العلمیة - بیروت الطبعة: الأولى، 1411هـ - 1990م؛

البیهقی، أبی بکر أحمد بن الحسین بن علی (متوفاى458هـ)، دلائل النبوة، ج 6، ص129، طبق برنامه الجامع الکبیر؛

أبو یعلی الموصلی التمیمی، أحمد بن علی بن المثنی (متوفاى307 هـ)، مسند أبی یعلی، ج 8، ص282، ح4868، تحقیق: حسین سلیم أسد، ناشر: دار المأمون للتراث - دمشق، الطبعة: الأولى، 1404 هـ – 1984م؛

التمیمی البستی، محمد بن حبان بن أحمد ابوحاتم (متوفاى354 هـ)، صحیح ابن حبان بترتیب ابن بلبان، ج 15، ص126، ح6732، تحقیق: شعیب الأرنؤوط، ناشر:مؤسسة الرسالة - بیروت، الطبعة: الثانیة، 1414هـ ـ 1993م.

شمس الدین ذهبى در سیر أعلام النبلاء در این باره مى‌نویسد:

هذا حدیث صحیح الإسناد ولم یخرجوه.

این روایت سندش صحیح است ؛ ولى صاحبان صحاح نقل نکرده‌اند.

الذهبی الشافعی، شمس الدین ابوعبد الله محمد بن أحمد بن عثمان (متوفاى 748 هـ)، سیر أعلام النبلاء، ج 2، ص178، تحقیق : شعیب الأرناؤوط , محمد نعیم العرقسوسی، ناشر : مؤسسة الرسالة - بیروت، الطبعة : التاسعة، 1413هـ.

و ابن کثیر دمشقى سلفى مى‌نویسد:

وهذا إسناد على شرط الصحیحین ولم یخرجوه.

سند این روایت، شرایط بخارى و مسلم را دارد؛ ولى آن‌ها نقل نکرده‌اند.

ابن کثیر الدمشقی، ابوالفداء إسماعیل بن عمر القرشی (متوفاى774هـ)، البدایة والنهایة، ج 6، ص212، ناشر: مکتبة المعارف – بیروت.

هیثمى نیز در باره این روایت مى‌گوید:

رواه أحمد وأبو یعلى والبزار ورجال أحمد رجال الصحیح

الهیثمی، ابوالحسن نور الدین علی بن أبی بکر (متوفاى 807 هـ)، مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، ج 7، ص234، ناشر: دار الریان للتراث/‏ دار الکتاب العربی - القاهرة، بیروت – 1407هـ.

و ابن حجر عسقلانى مى‌نویسد:

وأخرج هذا أحمد وأبو یعلى والبزار وصححه بن حبان والحاکم وسنده على شرط الصحیح.

این روایت را احمد، ابویعلى، بزار، نقل کرده و ابن حبان و حاکم آن را تصحیح کرده‌اند، سند این روایت، شرایط صحیح بخارى را دارا است.

العسقلانی الشافعی، أحمد بن علی بن حجر ابوالفضل (متوفاى852 هـ)، فتح الباری شرح صحیح البخاری، ج 13، ص55، تحقیق: محب الدین الخطیب، ناشر: دار المعرفة - بیروت.

البته همین روایت از طریق ابن عباس نیز با سند معتبر نقل شده است؛ چنانچه ابن حجر عسقلانى در شرح صحیح بخارى مى‌نویسد:

من طریق عصام بن قدامة عن عکرمة عن بن عباس ان رسول الله صلى الله علیه وسلم قال لنسائه أیتکن صاحبة الجمل الأدبب بهمزة مفتوحة ودال ساکنة ثم موحدتین الأولى مفتوحة تخرج حتى تنبحها کلاب الحوأب یقتل عن یمینها وعن شمالها قتلى کثیرة وتنجو من بعد ما کادت.

از ابن عباس نقل شده است که : رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله به همسرانش فرمود: کدامیک از شما بر شتر پر مو مى‏نشیند و خروج مى‏کند و سگان حوأب بر او پارس مى‏کنند و مردم بسیارى از جانب راست و چپ او کشته مى‏شوند و او سرانجام رهائى پیدا مى‏کند.

و پس از نقل روایت مى‌گوید:

 وهذا رواه البزار ورجاله ثقات.

این روایت را بزار نقل کرده و راویان آن ثقه هستند.

العسقلانی الشافعی، أحمد بن علی بن حجر ابوالفضل (متوفاى852 هـ)، فتح الباری شرح صحیح البخاری، ج 13، ص55، تحقیق: محب الدین الخطیب، ناشر: دار المعرفة - بیروت.

همین روایت را ابن أبى شیبه در المصنف، طحاوى حنفى در شرح مشکل الآثار، ابو منصور الأزهرى در تهذیب اللغة، ابو الحسن ماوردى در أعلام النبوة، ابن عبد البر در الإستیعاب و... نقل کرده‌اند:

إبن أبی شیبة الکوفی، ابوبکر عبد الله بن محمد (متوفاى235 هـ)، الکتاب المصنف فی الأحادیث والآثار، ج 7، ص538، ح37785، تحقیق: کمال یوسف الحوت، ناشر: مکتبة الرشد - الریاض، الطبعة: الأولى، 1409هـ؛

الطحاوی الحنفی، ابوجعفر أحمد بن محمد بن سلامة (متوفاى321هـ)، شرح مشکل الآثار، ج 14، ص265، ح5611، تحقیق شعیب الأرنؤوط، ناشر: مؤسسة الرسالة - لبنان/ بیروت، الطبعة: الأولى، 1408هـ - 1987م؛

الأزهری، ابومنصور محمد بن أحمد (متوفاى: 370هـ)، تهذیب اللغة، ج 14، ص54، تحقیق: محمد عوض مرعب، ناشر: دار إحیاء التراث العربی - بیروت، الطبعة: الأولى، 2001م؛

الماوردی البصری الشافعی، أبو الحسن علی بن محمد بن حبیب (متوفاى450هـ)، أعلام النبوة، ج 1، ص181، تحقیق : محمد المعتصم بالله البغدادی، ناشر : دار الکتاب العربی - بیروت - لبنان، الطبعة : الأولى، 1407هـ ـ 1987م؛

ابن عبد البر النمری القرطبی المالکی، ابوعمر یوسف بن عبد الله بن عبد البر (متوفاى 463هـ)، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، ج 4، ص1885، تحقیق: علی محمد البجاوی، ناشر: دار الجیل - بیروت، الطبعة: الأولى، 1412هـ.

بیهقى همین داستان را به صورت مفصل و با ذکر جزئیات نقل کرده است:

أَبُو نُعَیْمٍ قال: حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْن العباس الهمدانى، عَنْ عَمَّارٍ الدُّهْنِى، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِى الْجَعْدِ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ: ذَکَرَ النَّبِى (ص) خُرُوجَ بَعْضِ نِسَائِهِ أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِینَ، فَضَحِکَتْ عَائِشَةُ، فَقَالَ: " انْظُرِى یَا حُمَیْرَاءُ، أَنْ لا تَکُونِى أَنْتَ "، ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَى عَلِى، فَقَالَ: یَا عَلِى، " وُلِّیتَ مِنْ أَمْرِهَا شَیْئًا فَارْفُقْ بِهَا ".

از ام سلمه نقل شده است که رسول خدا (ص) از شورش برخى از همسرانش خبر داد عایشه از این خبر خندید پیامبر به او فرمود: «مراقب باش اى حمیراء که تو نباشى» سپس رو به على علیه السّلام کرد و گفت: «اى ابو الحسن اگر کارى از امور او را عهده دار شدى با او مدارا کن».

البیهقی، أبی بکر أحمد بن الحسین بن علی (متوفاى458هـ)، دلائل النبوة، ج 6، ص411، طبق برنامه الجامع الکبیر.

سپس بیهقى در دیگر کتابش همین روایت را این چنین ادامه مى‌دهد:

وقال الزهرى : لما سارت عائشة ومعها طلحة والزبیر، رضى الله عنهم، فى سبع مائة من قریش کانت تنزل کلّ منزل فتسأل عنه حتى نبحتها کلاب الحوأب فقالت : ردونى، لا حاجة لى فى مسیرى هذا، فقد کان رسول الله، صلى الله علیه وسلم، نهانى فقال : کیف أنت یا حمیراء لو قد نبحت علیک کلاب الحوأب أو أهل الحوأب فى مسیرک تطلبین أمراً أنت عنه بمعزل ؟ فقال عبد الله بن الزبیر : لیس هذا بذلک المکان الذى ذکره رسول الله، صلى الله علیه وسلم، ودار على تلک المیاه حتى جمع خمسین شیخاً قسامةً فشهدوا أنه لیس بالماء الذى تزعمه أنه نهیت عنه، فلما شهدوا قبلت وسارت حتى وافت البصرة، فلما کان حرب الجمل أقبلت فى هودج من حدید وهى تنظر من منظر قد صُیّر لها فى هودجها، فقالت لرجل من ضبّة وهو آخذ بخطام جملها أو بعیرها : أین ترى على بن أبى طالب، رضى الله عنه ؟ قال : ها هوذا واقف رافع یده إلى السماء، فنظرت فقالت : ما أشبهه بأخیه قال الضبى : ومن أخوه ؟ قالت : رسول الله، صلى الله علیه وسلم، قال : فلا أرانى أقاتل رجلاً هو أخو رسول الله، صلى الله علیه وسلم، فنبذ خطام راحلتها من یده ومال إلیه.

زهرى گفته: وقتى عائشه، طلحه و زبیر به همراه هفتصد نفر از قریش حرکت کردند، عائشه به هر منزلى که مى‌رسید نامش را سؤال مى‌کرد، تا این که سگان حوأب بر او پارس کردند؛ پس گفت: مرا برگردانید، نیازى به ادامه این مسیر ندارم، به درستى که رسول خدا مرا از آن نهى کرده و فرمود: چگونه هستى تو اى حمیرا، زمانى که سگان حوأب بر تو پارس کنند و یا مردم حوأب در مسیر تو هستند و از تو چیزى را مى‌خواهند که در آن از حق دور هستی؟ (اگر چنین شد، مبادا ادامه مسیر بدهی).

عبد الله بن زبیر گفت: این همان مکانى نیست که رسول خدا (ص) گفته است. عبد الله آن اطراف را گشت و پنجاه مرد را پیدا کرد تا قسم بخوند و شهادت دهند که این آب، آبى نیست که او خیال مى‌کند از آن نهى شده است، وقتى آن‌ها شهادت دادند، قبول کرد و ادامه مسیر داد تا به بصره رسید.

وقتى جنگ جمل شروع شد، در هودجى که از آهن ساخته شده بود، وارد معرکه شد، از سوراخى که در هودج او ساخته بوند، جنگ را تماشا مى‌کرد؛ به مردى که افسار شتر او را گرفته بود گفت: على را در کجا مى‌بینی؟ آن شخص گفت: او همان کسى است ایستاده و دستش را به سوى آسمان بلند کرده است؛ پس نگاه کرد و گفت: چه قدر شبیه برادرش هست !! مرد ضبى گفت: برادر او کیست؟ عائشه گفت: رسول خدا (ص). آن مرد گفت: من با کسى که برادر رسول خدا (ص) است نخواهم جنگید؛ پس افسار مرکب عائشه را از دستش رها کرد به لشکر على بن أبى طالب علیه السلام پیوست.

البیهقی، إبراهیم بن محمد (متوفاى بعد 320هـ)، المحاسن والمساوئ، ج 1، ص43، تحقیق : عدنان علی، ناشر : دار الکتب العلمیة - بیروت/ لبنان، الطبعة : الأولى، 1420هـ - 1999م

نکته عجیب در این روایت، هودج آهنین عائشه است که جلب توجه مى‌کند. به راستى اگر عائشه قصد جنگ نداشت، چرا بر هودج آهنین سوار شد و خود را به معرکه جنگ رسانید؟

اگر قصد او اصلاح امت بود، دیگر چه نیازى به هودج آهنین داشت؟

داستان هودج آهنین عائشه تعداد دیگرى از علماى اهل سنت نیز نقل کرده‌اند؛ از جمله ابن قتیبه دینورى در الإمامة والسیاسة مى‌نویسد:

فلما أتى عائشة خبر أهل الشام أنهم ردوا بیعة على وأبوا أن یبایعوه أمرت فعمل لها هودج من حدید وجعل فیه موضع عینیها ثم خرجت ومعها الزبیر وطلحة وعبد الله بن الزبیر ومحمد بن طلحة.

وقتى خبر مردم شام به عائشه رسید که آن‌ها بیعت را با على را رد کرده‌اند، دستور داد تا براى او هودجى از آهن بسازند و در آن جایى را براى با هر دو چشم او در نظر بگیرند؛ سپس خارج شد در حالى که طلحه، زبیر، عبد الله بن زیر و محمد بن طلحه نیز با او بودند.

الدینوری، ابومحمد عبد الله بن مسلم ابن قتیبة (متوفاى276هـ)، الإمامة والسیاسة، ج 1، ص48، تحقیق: خلیل المنصور، ناشر: دار الکتب العلمیة - بیروت - 1418هـ - 1997م.

و شهاب الدین آلوسى در تفسیر معتبر روح المعانى مى‌نویسد:

وکان معها إبن أختها عبدالله بن الزبیر وغیره من أبناء أخواتها أم کلثوم زوج طلحة وأسماء زوج الزبیر بل کل من معها بمنزلة الأبناء فى المحرمیة وکانت فى هودج من حدید.

برادر زاده عائشه، عبد الله بن زبیر و دیگر فرزندان خواهرش از ام کلثوم، همسر طلحه و اسماء همسر زبیر با او بودند؛ بلکه آن‌ها به منزله فرزندان عائشه بودند از جهت محرمیت و عائشه در هودجى از آهن قرار داشت.

الآلوسی البغدادی الحنفی، أبو الفضل شهاب الدین السید محمود بن عبد الله (متوفاى1270هـ)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی، ج 22، ص10، ناشر: دار إحیاء التراث العربی – بیروت.

ابن ربه اندلسى در کتاب العقد الفرید مى‌نویسد:

وکان جملها یدعى عسکرا حملها علیه یعلى بن منیة وهبه لعائشة وجعل له هودجا من حدید وجهز من ماله خمسمائة فارس بأسلحتهم وأزودتتهم وکان أکثر أهل البصرة مالا.

شترى که عائشه را حمل مى‌کرد، عسکر نام داشت، یعلى بن منیه آن را به عائشه هدیه کرده و هودجى از آهن براى او ساخته بود. همچنین یعلى بن منبه پانصد جنگجو را همراه با اسلحه و ادوات جنگى تجهیز کرده بود و او از تمام مردم بصره مال بیشترى داشت.

الأندلسی، احمد بن محمد بن عبد ربه (متوفاى: 328هـ)، العقد الفرید، ج 4، ص303، ناشر: دار إحیاء التراث العربی - بیروت / لبنان، الطبعة: الثالثة، 1420هـ - 1999م.

این روایات نشان مى‌دهد که عائشه به قصد اصلاح در میان امت اسلامى دست به شورش نزده بود؛ بلکه از روز اول نیز قصد او جنگیدن با امیرمؤمنان علیه السلام و شورش بر ضد حکومت اسلامى بوده است. و گر نه چه نیازى بود که او هودجى از آهن بسازد و وارد معرکه جنگ بشود.

روایت دیگرى را علماى اهل سنت به نقل از حذیفه نوشته‌اند که حذیفه سال‌ها قبل از جنگ جمل، از حرکت عائشه و جنگیدن او با فرزندانش، خبر داده است. مردم با شنیدن این روایت به شدت تعجب کردند و اصلا باورشان نشد:

أَخْبَرَنِى عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ حَمْدَانَ الْجَلابُ بِهَمْدَانَ، ثَنَا هِلالُ بْنُ الْعَلاءِ الرَّقِّى، ثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، ثَنَا عُبَیْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ زَیْدِ بْنِ أَبِى أُنَیْسَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ خَیْثَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ: " کُنَّا عِنْدَ حُذَیْفَةَ رَضِى اللَّهُ عَنْهُ، فَقَالَ بَعْضُنَا: حَدِّثْنَا یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ مَا سَمِعْتَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَآَلِهِ وَسَلَّمَ، قَالَ: لَوْ فَعَلْتُ لَرَجَمْتُمُونِى، قَالَ: قُلْنَا: سُبْحَانَ اللَّهِ، أَنَحْنُ نَفْعَلُ ذَلِکَ؟ قَالَ: أَرَأَیْتَکُمْ لَوْ حَدَّثْتُکُمْ أَنَّ بَعْضَ أُمَّهَاتِکُمْ تَأْتِیکُمْ فِى کَتِیبَةٍ کَثِیرٍ عَدَدُهَا، شَدِیدٍ بَأْسُهَا، صَدَقْتُمْ بِهِ؟ قَالُوا: سُبْحَانَ اللَّهِ، وَمَنْ یُصَدِّقُ بِهَذَا؟ ثُمَّ قَالَ حُذَیْفَةُ: " أَتَتْکُمُ الْحُمَیْرَاءُ فِى کَتِیبَةٍ یَسُوقُهَا أَعْلاجُهَا، حَیْثُ تَسُوءُ وُجُوهَکُمْ، ثُمَّ قَامَ فَدَخَلَ مَخْدَعًا ".

از خیثمة بن عبد الرحمن نقل شده است که ما نزد حذیفه بودیم، بعضى از ما گفتند: براى ما روایاتى را که از رسول خدا (ص) شنیدى نقل کن، حذیف گفت: اگر سخنى را که از رسول خدا شنیدم برایتان بازگو کنم مرا سنگسار خواهید کرد.

گفتیم: سبحان اللّه! ما چنین کارى کنیم؟! حذیفه گفت: اگر بگویم یکى از مادرانتان با سپاهى که شمارشان زیاد و قدرتش بسیار است به سویتان مى‏آید که با شما بجنگد باور مى‏کنید؟

گفتند: سبحان اللّه! چه کسى این را باور مى‏کند.

حذیفه گفت: امّا مادرتان حمیراء با سپاهى به سوى شما مى‏آید که کافران آن‏ را به پیش مى‏رانند به گونه‏اى که چهره‏هایتان را نگران مى‏سازد.

حاکم نیشابورى بعد از نقل این روایت مى‌گوید:

هَذَا حَدِیثٌ صَحِیحٌ عَلَى شَرْطِ الشَّیْخَیْنِ، وَلَمْ یُخْرِجَاهُ.

الحاکم النیسابوری، ابو عبدالله محمد بن عبدالله (متوفاى 405 هـ)، المستدرک علی الصحیحین، ج 4، ص517، ح8453، تحقیق: مصطفی عبد القادر عطا، ناشر: دار الکتب العلمیة - بیروت الطبعة: الأولى، 1411هـ - 1990م.

همین روایت را با سند دیگر از فُلْفُلَةَ الْجُعْفِى نقل کرده است:

الطبرانی، ابوالقاسم سلیمان بن أحمد بن أیوب (متوفاى360هـ)، المعجم الأوسط، ج 2، ص35، ح1154، تحقیق: طارق بن عوض الله بن محمد،‏عبد المحسن بن إبراهیم الحسینی، ناشر: دار الحرمین - القاهرة – 1415هـ.

جلال الدین سیوطى در الخصائص الکبرى و صالحى شامى در سبل الهدى و الرشاد نوشته‌اند:

وأخرج الحاکم وصححه والبیهقى وأبو نعیم عن حذیفة أنه قیل له حدثنا ما سمعت من رسول الله صلى الله علیه وسلم قال لو فعلت لرجمتمونى...

سپس در ادامه مى‌گویند:

قال البیهقى، أخبر بهذا حذیفة ومات قبل مسیر عائشة.

بیهقى گفته: این روایت را حذیفه قبل از رفتن به جمل نقل کرده و از دنیا رفته.

السیوطی، جلال الدین أبو الفضل عبد الرحمن بن أبی بکر (متوفاى911هـ)، الخصائص الکبرى، ج 2، ص233، ناشر:دار الکتب العلمیة - بیروت - 1405هـ - 1985م؛

الصالحی الشامی، محمد بن یوسف (متوفاى942هـ)، سبل الهدی والرشاد فی سیرة خیر العباد، ج 10، ص149، الباب التاسع فی اخباره (ص) بوقعة الجمل وصفین والنهروان وقتال عائشة والزبیر علیا رضی الله تعالى عنهم أجمعین وبعث الحکمین، تحقیق: عادل أحمد عبد الموجود وعلی محمد معوض، ناشر: دار الکتب العلمیة - بیروت، الطبعة: الأولى، 1414هـ.

ابوبکر بزار روایت دیگرى را از حذیفه نقل کرده است:

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ یَحْیَى الْکُوفِى، قَالَ: أَخْبَرَنَا أَبُو غَسَّانَ، قَالَ: أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ حُرَیْثٍ، عَنْ طَارِقِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ زَیْدِ بْنِ وَهْبٍ، قَالَ: بَیْنَمَا نَحْنُ حَوْلَ حُذَیْفَةَ، إِذْ قَالَ: «کَیْفَ أَنْتُمْ وَقَدْ خَرَجَ أَهْلُ بَیْتِ نَبِیِّکُمْ فِى فِئَتَیْنِ یَضْرِبُ بَعْضُکُمْ وُجُوهَ بَعْضٍ بِالسَّیْفِ؟، فَقُلْنَا: یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ، وَإِنَّ ذَلِکَ لَکَائِنٌ، قَالَ: أَى وَالَّذِى بَعَثَ مُحَمَّدًا بِالْحَقِّ إِنَّ ذَلِکَ لَکَائِنٌ، فَقَالَ بَعْضُ أَصْحَابِهِ: یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ، فَکَیْفَ نَصْنَعُ إِنْ أَدْرَکْنَا ذَلِکَ الزَّمَانَ؟، قَالَ: انْظُرُوا الْفِرْقَةَ الَّتِى تَدْعُو إِلَى أَمْرِ عَلِى رَضِى اللَّهُ عَنْهُ فَالْزَمُوهَا فَإِنَّهَا عَلَى الْهُدَى».

از زید بن وهب نقل شده است که : هنگامى که اطراف حذیفه را فرا گرفته بودیم، گفت: چگونه خواهید بود هنگامى که بستگان پیغمبر (ص) بر شما قیام مى‏کنند و به دو دسته تقسیم مى‏شوند؛ چنانکه گروهى علیه گروه دیگر شمشیر مى‏کشند و خون یکدیگر را مى‏ریزند؟

گفتیم: اى ابا عبد الله ! آیا واقعا چنین اتفاقى خواهد افتاد؟ گفت: سوگند به کسى که محمد را به حق مبعوث فرمود، این قضیه اتفاق خواهد افتاد.

بعضى از همراهان او گفتند: اى ابا عبد الله! هرگاه چنان واقعه‏اى رخ دهد، وظیفه ما چیست؟ در پاسخ گفت:

وظیفه شماست که با گروهى همراهى کنید که مردم را به فرمان حضرت على علیه السّلام دعوت مى‏کنند و شکى نیست که راه هدایت، همان راه على و یاوران على علیه السّلام است.

البزار، ابوبکر أحمد بن عمرو بن عبد الخالق (متوفاى292 هـ)، البحر الزخار (مسند البزار)، ج 7، ص236، ح2810، تحقیق: د. محفوظ الرحمن زین الله، ناشر: مؤسسة علوم القرآن، مکتبة العلوم والحکم - بیروت، المدینة الطبعة: الأولى، 1409 هـ.

هیثمى بعد از نقل این روایت مى‌گوید:

رواه البزار ورجاله ثقات.

این روایت را بزار نقل کرده و راویان آن ثقه هستند.

الهیثمی، ابوالحسن نور الدین علی بن أبی بکر (متوفاى 807 هـ)، مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، ج 7، ص236، ناشر: دار الریان للتراث/‏ دار الکتاب العربی - القاهرة، بیروت – 1407هـ.

ابن حجر عسقلانى نیز همین روایت را در شرح صحیح بخارى نقل کرده است:

العسقلانی الشافعی، أحمد بن علی بن حجر ابوالفضل (متوفاى852 هـ)، فتح الباری شرح صحیح البخاری، ج 13، ص55، تحقیق: محب الدین الخطیب، ناشر: دار المعرفة - بیروت.

این روایات همگى نشانگر آن است که عائشه و لشکریان او بر باطل بوده‌اند و گناه تمام این کشته‌ها بر گردن او، طلحه، زبیر و دیگر آتش افروزان جنگ جمل بوده است.

برحذر داشتن طلحه و زبیر از جنگ با امیرمؤمنان (علیه السلام):

روایات دیگرى نیز در منابع اهل سنت نقل شده است که رسول خدا صلى الله علیه وآله، سال‌ها قبل از جنگ جمل، زبیر بن عوام را از جنگیدن با امیرمؤمنان علیه السلام بر حذر داشته و حتى او را ظالم خطاب کرده است.

أَخْبَرَنَا أَبُو بَکْرٍ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْقَاضِى، أَخْبَرَنَا أَبُو عَمْرِو بْنُ مَطَرٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَوَّارٍ الْهَاشِمِى الْکُوفِى، حَدَّثَنَا مِنْجَابُ بْنُ الْحَارِثِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الأَجْلَحِ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبِى، عَنْ یَزِیدَ الْفَقِیرِ، وَقَالَ مِنْجَابُ: وَسَمِعْتُ الْفَضْلَ بْنَ فَضَالَةَ، یُحَدِّثُ أَبِى، عَنِ أَبِى حَرْبِ بْنِ الأَسْوَدِ الدُّؤَلِى، عَنْ أَبِیهِ، دَخَلَ حَدِیثُ أَحَدِهِمَا فِى حَدِیثِ صَاحِبِهِ، قَالَ: لَمَّا دَنَا عَلِى وَأَصْحَابُهُ مِنْ طَلْحَةَ وَالزُّبَیْرِ، وَدَنَتِ الصُّفُوفُ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ، خَرَجَ عَلِى وَهُوَ عَلَى بَغْلَةِ رَسُولِ اللَّهِ (ص) فَنَادَى: ادْعُوا لِى الزُّبَیْرَ بْنَ الْعَوَّامِ، فَإِنِّى عَلِى، فَدُعِى لَهُ الزُّبَیْرُ، فَأَقْبَلَ حَتَّى اخْتَلَفَتْ أَعْنَاقُ دَوَابِّهِمَا، فَقَالَ عَلِیٌّ: یَا زُبَیْرُ، نَشَدْتُکَ بِاللَّهِ أَتَذْکُرُ یَوْمَ مَرَّ بِکَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) وَنَحْنُ فِى مَکَانِ کَذَا وَکَذَا؟، فَقَالَ: یَا زُبَیْرُ، " تُحِبُّ عَلِیًّا؟ "، فَقُلْتُ: أَلا أُحِبُّ ابْنَ خَالِى وَابْنَ عَمِّى وَعَلَى دِینِى، فَقَالَ: یَا عَلِى، " أَتُحِبُّهُ؟ "، فَقُلْتُ: یَا رَسُولَ اللَّهِ، أَلا أُحِبُّ ابْنَ عَمَّتِى وَعَلَى دِینِى، فَقَالَ: یَا زُبَیْرُ، " أَمَا وَاللَّهِ لَتُقَاتِلَنَّهُ وَأَنْتَ لَهُ ظَالِمٌ "، قَالَ: بَلَى، وَاللَّهِ لَقَدْ نَسِیتُهُ مُنْذُ سَمِعْتُهُ مِنْ قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ (ص) ثُمَّ ذَکَرْتُهُ الآنَ، وَاللَّهِ لا أُقَاتِلُکَ، فَرَجَعَ الزُّبَیْرُ عَلَى دَابَّتِهِ یَشُقُّ الصُّفُوفَ، فَعَرَضَ لَهُ ابْنُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَیْرِ، فَقَالَ: مَا لَکَ؟، فَقَالَ: ذَکَّرَنِى عَلِى حَدِیثًا سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ (ص) سَمِعْتُهُ یَقُولُ: لَتُقَاتِلَنَّهُ وَأَنْتَ لَهُ ظَالِمٌ، فَلا أُقَاتِلُهُ، قَالَ: وَلِلْقِتَالِ جِئْتَ؟ إِنَّمَا جِئْتَ تُصْلِحُ بَیْنَ النَّاسِ وَیُصْلِحُ اللَّهُ هَذَا الأَمْرَ، قَالَ: قَدْ حَلَفْتُ أَلا أُقَاتِلَهُ، قَالَ: فَأَعْتِقْ غُلامَکَ جِرْجِسَ وَقِفْ حَتَّى تَصْلُحَ بَیْنَ النَّاسِ، فَأَعْتَقَ غُلامَهُ، وَوَقَفَ فَلَمَّا اخْتَلَفَ أَمْرُ النَّاسِ ذَهَبَ عَلَى فَرَسِهِ.

از ابو الاسود دئلى نقل کرده است، هنگامى که حضرت على علیه السّلام و یارانش به طلحه و زبیر نزدیک شدند و صف‌هاى جنگ آراسته شد، على علیه السّلام در حالى که بر استر رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله سوار بود فریاد زد: زبیر را به حضورم بخوانید. وقتى زبیر آمد، على علیه السّلام فرمود: اى زبیر! تو را به خدا سوگند مى‏دهم، آیا آن روز را به یاد دارى که من و تو در فلان مکان بودیم و رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله از کنار ما عبور کرد و خطاب به تو فرمود: اى زبیر! آیا على (علیه السّلام) را دوست مى‏دارى؟ تو در پاسخ گفتى: چگونه ممکن است که پسر دائى و پسر عمّه خود را که هم کیش من است، دوست نداشته باشم؟ و به من فرمود: یا على! او را دوست مى‏دارى؟ عرض کردم: چگونه ممکن است که پسر عمه‏ام و هم کیش خود را دوست نداشته باشم؟

سپس خطاب به تو فرمود: اى زبیر! به خدا سوگند، شگفت این‌جا است که با او مى‏جنگى در حالى که به او ستم مى‏کنى!

و زبیر گفت: آرى، به خدا سوگند! آن حدیث را که از رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله شنیدم از خاطر برده بودم و اینک به خاطرم آمد. به خدا سوگند! با تو نبرد نمى‏کنم. این سخن را گفت و از تصمیمى که گرفته بود منصرف شد و بازگشت.

پسرش، عبد الله، گفت: چرا عزم بازگشت دارى؟ زبیر گفت: على علیه السّلام حدیثى را به من یادآورى کرد که از رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله شنیده بودم مى‏فرمود: تو با على مى‏جنگى در حالى که به او ستم مى‌کنى، اینک من از جنگ با او دست کشیده‏ام. پسرش گفت: آیا تو براى جنگ و مبارزه آمده‏اى؟! (نه بلکه) آمده‏اى تا میان مردم سازش برقرار کنى و (مى‏پندارى که) خدا هم تو را کمک مى‏کند و صلح در میان مردم منعقد مى‏شود.

زبیر در پاسخ گفت: سوگند یاد کرده‏ام که با على علیه السّلام نبرد نکنم!. عبد الله پیشنهاد کرد: (براى کفّاره قسم خود) غلامت جرجیس را آزاد کن و اندکى درنگ نما تا صلح را میان مردم برقرار سازى.

زبیر بنا به پیشنهاد فرزندش، غلامش را آزاد کرد و توقف نمود. و زمانى‌که با اختلاف مردم روبرو شد، بر اسبش سوار شد.

البیهقی، أبی بکر أحمد بن الحسین بن علی (متوفاى458هـ)، دلائل النبوة، ج 6، ص415، طبق برنامه الجامع الکبیر.

حاکم نیشابورى همین روایت را نقل کرده و پس آن مى‌گوید:

وَقَدْ رُوِى إِقْرَارُ الزُّبَیْرِ لِعَلِى رَضِى اللَّهُ عَنْهُمَا بِذَلِکَ مِنْ غَیْرِ هَذِهِ الْوُجُوهِ وَالرِّوَایَاتِ

اقرارى که زبیر براى حضرت على علیه السّلام نمود، منحصر به این بخش از روایات نیست ؛ بلکه دلایل و روایات دیگرى هم مؤیّد اقرار و اعتراف زبیر باشد، وجود دارد.

الحاکم النیسابوری، ابو عبدالله محمد بن عبدالله (متوفاى 405 هـ)، المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص413، ح5575، تحقیق: مصطفی عبد القادر عطا، ناشر: دار الکتب العلمیة - بیروت الطبعة: الأولى، 1411هـ - 1990م.

شمس الدین ذهبى در تلخیص المستدرک مى‌گوید:

هذه أحادیث صحاح.

المستدرک علی الصحیحین و بذیله التلخیص للحافظ الذهبی، ج3، ص366ـ 367، طبعة مزیدة بفهرس الأحادیث الشریفة، دارالمعرفة، بیروت،1342هـ.

همین روایت را دیگر بزرگان اهل سنت؛ از جمله ابن أبى شیبه در کتاب المصنف، ابن عساکر در تاریخ مدینه دمشق، ابن کثیر دمشقى در البدایة والنهایة، ابن حجر عسقلانى در شرح صحیح بخارى و المطالب العالیة، ابن خلدون در مقدمه‌اش، جلال الدین سیوطى در الخصائص الکبرى، صالحى شامى در سبل الهدى والرشاد و... نقل کرده‌اند:

إبن أبی شیبة الکوفی، ابوبکر عبد الله بن محمد (متوفاى235 هـ)، الکتاب المصنف فی الأحادیث والآثار، ج 7، ص545، ح 37827، تحقیق: کمال یوسف الحوت، ناشر: مکتبة الرشد - الریاض، الطبعة: الأولى، 1409هـ؛

ابن عساکر الدمشقی الشافعی، أبی القاسم علی بن الحسن إبن هبة الله بن عبد الله (متوفاى571هـ)، تاریخ مدینة دمشق وذکر فضلها وتسمیة من حلها من الأماثل، ج 18، ص410، تحقیق: محب الدین أبی سعید عمر بن غرامة العمری، ناشر: دار الفکر - بیروت – 1995؛

ابن کثیر الدمشقی، ابوالفداء إسماعیل بن عمر القرشی (متوفاى774هـ)، البدایة والنهایة، ج 6، ص213، ناشر: مکتبة المعارف – بیروت.

العسقلانی الشافعی، أحمد بن علی بن حجر ابوالفضل (متوفاى852 هـ)، فتح الباری شرح صحیح البخاری، ج 13، ص55، تحقیق: محب الدین الخطیب، ناشر: دار المعرفة - بیروت.

العسقلانی الشافعی، أحمد بن علی بن حجر ابوالفضل (متوفاى852هـ)، المطالب العالیة بزوائد المسانید الثمانیة، ج 18، ص134، تحقیق: د. سعد بن ناصر بن عبد العزیز الشتری، ناشر: دار العاصمة/ دار الغیث، الطبعة: الأولى، السعودیة - 1419هـ.

إبن خلدون الحضرمی، عبد الرحمن بن محمد (متوفاى808 هـ)، مقدمة ابن خلدون، ج 2، ص616، ناشر: دار القلم - بیروت - 1984، الطبعة: الخامسة.

السیوطی، جلال الدین أبو الفضل عبد الرحمن بن أبی بکر (متوفاى911هـ)، الخصائص الکبرى، ج 2، ص234، ناشر:دار الکتب العلمیة - بیروت - 1405هـ - 1985م.

الصالحی الشامی، محمد بن یوسف (متوفاى942هـ)، سبل الهدی والرشاد فی سیرة خیر العباد، ج 10، ص149، تحقیق: عادل أحمد عبد الموجود وعلی محمد معوض، ناشر: دار الکتب العلمیة - بیروت، الطبعة: الأولى، 1414هـ.

اگر هدف زبیر اصلاح میان امت اسلامى بود، آیا شایسته نبود که رسول خدا صلى الله علیه وآله او را ظالم بخواند؟

 

موفق باشید

گروه پاسخ به شبهات

مؤسسه تحقیقاتى حضرت ولى عصر (عج)




:: برچسب‌ها: حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه و آله, امیر المومنین حضرت علی (ع), عائشه دختر ابوبکر-طلحه-زبیر, معاویه-

نویسنده : میلاد اسماعیل پور seratemostaghim10@gmail.com
تاریخ : ۱۳٩۱/۸/۱۸
 

 

امارگیر حرفه ای سایت

سایت خدماتی نایت اسکین - امارگیر سایت